نقدی بر وضعیت صنایع دستی در ایران

تهران- ایسکانیوز : در روزگار ماشینی امروز که نشان از چیرگی تکنیک و فن بر روح و روان انسانهاست، صنعتی مورد نیاز است تا با دمیدن روح لطافت به این زندگی خشن و ماشینی به آن تازگی و طراوت بخشد ،چرا که انسان تا هست و زندگی می کند ، لطافت را می خواهد و برآورنده آن چیزی نیست به جز صنایع دستی که این نیاز مبرم انسان را برآورده می کند.

از نگاه دیگر"صنایع دستی" حاصل روح ملت ها و آئین فرهنگ ملی کشورهاست که به سادگی و با رجوع به آمار صنایع دستی آنها می توان به روحیه مردم آن کشورها پی برد، پس صنایع دستی تنها یک کالا و شیئی برای مبادله و خرید و فروش نیست ،بلکه خصوصیات فرهنگی و ویژگی های اقوام ملل مختلف از طریق این کالای باارزش مبادله می شود و نوعی ارتباط را بین آنها ایجاد می کند.
هدف از ساخت صنایع دستی ، مقوله ای است که آن را از هنر کاردستی متمایز می کند ، آنها لوازم و کالا هایی هستند که باید مورد استفاده قرار گرفته و کهنه ، پوسیده و ازکارافتاده شوند. مورد استفاده ازآنها بیش از یک تزئین ساده ‌است. صنایع دستی، بیشتر کارهای فرهنگی تلقی می‌شوند تا یک سرگرمی ، چرا که به عنوان بخشی از ملزومات زندگی روزمره مطرح هستند. درحالی که هنر و کاردستی بیشتر یک فعالیت سرگرمی گونه و ارائه بی نقص از یک تکنیک و خلاقیت است.
لوازم و ابزاری که به صورت تولید انبوه و یا با ماشین آلات مختلف صنعتی ساخته می‌شوند ،صنایع دستی محسوب نمی شوند ، صنایع دستی نوعی کار است که در آن لوازم تزئینی و کاربردی تنها با استفاده از دست یا ابزار ساده ساخته و پرداخته می‌شود وبه طورمعمول این کلمه به روشهای سنتی ساختن کالاها اطلاق می‌شود. استادکاری مخصوص درهر یک از این موارد، مهم‌ترین ملاک است و چنین چیزهایی اغلب از لحاظ فرهنگی و یا مذهبی فوق العاده هستند.
طبق آمارهای موجود در حال حاضر 14 میلیون نفر دربخشهای صنایع دستی مشغول به کار هستند و 1700 نفر فارغ التحصیل صنایع دستی در کشور وجود دارد که این افراد می توانند با طراحی های جدید نقشه فرش جلوی کپی این نقشه ها را بگیرند و کاری کنند تا صادرات صنایع دستی رونق بگیرد.
بر اساس برآوردهای انجام شده صادرات صنایع دستی و فرش حدود 7 درصد صادرات غیر نفتی کشور را تشکیل می دهد. در میان صادرات صنایع دستی ، انواع زیر انداز و فرش دستباف بیشترین اقلام صادراتی را به خود اختصاص داده اند. سنگ های قیمتی ، سفال و چرم نیز در رده های بعدی صادرات قرار گرفته اند.
سال گذشته کالا‌های غیر نفتی ایران به 164 کشور جهان صادر شد و صادرات کالا‌های غیر نفتی در این سال از لحاظ ارزش نسبت به سال 84 معادل 47 در صد افزایش داشت که از این بین 530 میلیون دلا‌ر فرش و صنایع دستی و نیز مقادیری کالای صادراتی به صورت تجارت چمدانی و از طریق بازارچه های مرزی به خارج صادر شد که امارات عربی متحده , ژاپن ،چین ، هند ، هلند ، سنگاپور ، ایتالیا ، آلمان ، عراق و افغانستان بیش‌از 55 درصد از کالا‌های غیر نفتی ایران را خریداری کردند.
تشویق، کمک و راهنمایی صنعتگران دستی، ایجاد همبستگی میان آنها در سراسر جهان و حفظ و تقویت این صنعت مهم و جهانی ، سازمانی جهانی را هم می طلبید تا اینکه ، صنایع دستی و سنتی از سال 1964 میلادی با تأسیس "شورای جهانی صنایع دستی"، در قالب یکی از ارگانهای وابسته به یونسکو، به صورت بخشی از حیات فرهنگی - اقتصادی ملل مورد توجه قرار گرفت.
در بدو امر، شورای جهانی صنایع دستی با شمار محدودی از اعضا کار خود را آغاز کرد و در حال حاضر، 90 کشور جهان را تحت پوشش دارد. دبیرخانه آن در شهر آمستردام کشور هلند قرار دارد و مهمترین هدفهایی که این شورا، به عنوان یک ارگان غیر انتفاعی غیردولتی قائل شده می توان به "تشویق، کمک و راهنمایی صنعتگران دستی و همچنین بالا بردن سطح اطلاعات تخصصی و حرفه ای آنها با توجه به زمینه های متفاوت فرهنگی موجود در هر یک از کشورهای عضو" ، " حفظ و تقویت صنایع دستی و تجلی آن به صورت رکن عمده ای از حیات فرهنگی ملتها" و " ایجاد همبستگی میان صنعتگران دستی سراسر جهان" اشاره کرد.
از هر کشور تنها یک سازمان می تواند به عنوان نماینده صنعتگران آن کشور، به عضویت شورا درآید و سازمان صنایع دستی ایران از سال 1347 به عنوان ارگان مسئول متولی صنایع دستی کشور به عضویت شورای جهانی صنایع دستی درآمده است.
مع الاسف امروزه صنایع دستی ما با نوعی غربت و بی اهمیتی همراه بوده و مسوولان ذیربط از ساماندهی ،فرهنگ سازی و بستر سازی برای سرمایه گذاری در این بخش کوتاهی و غفلت کرده اند و به نوعی به سیاست‌های اشتباه و غیرمسوولانه دولت‌ها و مسوولان گذشته برمی‌گردد که این خود ، میزان درآمد صادرات محصولات صنایع دستی را به صورت میلیاردی کاهش داده است و کلمه‌ای به غیر از فاجعه نمی‌توان در وصف آن به کار برد .
سال گذشته بر اساس تاکید و نظر کارشناسی رئیس جمهور، صنایع دستی در سازمان میراث فرهنگی ادغام شد و این ادغام واکنش برخی را برانگیخت و معتقد بودند که نتیجه منفی خواهد داشت و عده ای هم کاری مثبت قلمداد کردند.
مشایی گفت: ریاست جمهوری با احساس مسئولیت نسبت به این حوزه ارزشمند و با توجه به آینیه صنایع دستی در گذشته تاریخ کشور آن گونه که باید مورد توجه نبوده بر موضوع ادغام توجه کردند.
رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری افزود: تاکنون حمایتهای مناسبی از نخبگان صنایع دستی صورت نگرفته و باید برای تمام دست اندریاران این صنعت ارزش ویژه ‌ای قائل شد .
برخی کارشناسان معتقد بودند که ادغام صنایع دستی با سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ، مشکلات موجود در صنایع دستی را حل نخواهد کرد بلکه این مشکلات به سازمان دیگر منتقل می شود.
برخی معتقد بودند که پیوستن صنایع دستی به سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با برنامه ریزی و مدیریت صحیح باعث کاهش مشکلات و آشفتگی های بازار صنایع دستی می شود.
عدم برنامه ریزی درست و همچنین عدم ارائه و اجرای طرحهای مناسب و مقطعی در سازمان صنایع دستی باعث به وجود آمدن مشکلات بسیاری در سازمان شده بود،چنانچه مسئولان و متخصصان سازمان میراث فرهنگی بتوانند برنامه ریزی و سیاست گذاری درستی در جهت رفع مشکلات صنایع دستی و میراث فرهنگی و گردشگری صورت دهند ، شاید بتوان در آینده شاهد تغییرات عمده و رفع مشکلات در این بخشها بود .
حال که این صنعت لطیف به فراموشی سپرده و مورد بی مهری قرار گرفته، مسوولان باید در جهت ارتقای جایگاه صنایع دستی، کاربردی کردن محصولات صنایع دستی به منظور استفاده در سبد خرید خانواده‌ها، ادارات و ... ، افزایش خدمات ارائه شده به صنعتگران، تلاش برای معرفی و ترویج هرچه بهتر و بیشتر صنایع دستی در داخل و خارج از کشور و بازاریابی و افزایش صادرات صنایع دستی تلاش کنند.
همچنین دست اندرکاران این صنعت باید با ارایه محصولات صنایع دستی در مسیر تمامی سفارتخانه‌های ایران در خارج از کشور، هواپیماها، اتوبوس‌ها، قطارها. میادین تره‌بار، اتاق‌های بازرگانی، میراث فرهنگی و گردشگری و ... ، احیای نگاه کارشناسی در این بخش ،ارائه خدمات مناسب به صنعتگران وتولید خدمات مناسب، تولید کار با ارزش افزوده‌ بالا یعنی اشتغال مولد ، تولید کالاهای صنایع دستی با کیفیت و کمیت بالا و استاندارد ، سوق دادن تولید به سمت خواسته‌های بازار ، ایجاد بازارهای جدید از طریق مشتری‌مداری ، ایجاد نمایشگاه سراسری صنایع دستی با انگیزه‌ی معرفی توانمندی صنعت‌گران و ظرفیت غنی و پربار این صنعت در جهت تولید شغل با مشارکت صاحب نظران علمی‌و دانشگاهی و برنامه ریزی برای صادرات بیشتر و بهتر به رونق و ماندگی این بخش کمک کنند.
تلاش برای رفاه نسبی کارکنان صنایع دستی از جمله تشکیل تعاونی مسکن کارکنان و صنعتگران صنایع دستی در سطح کشور،ایجاد رفاه مناسب از طریق ارائه‌ خدمات و جذب تسهیلات مناسب و کم‌بهره برای صنعتگران صنایع دستی در کشور، پیگیری بیمه‌ی صنعتگران صنایع دستی و بسترسازی مناسب برای سرمایه‌گذاری روی این صنعت از موارد دیگری است که مسوولان این بخش باید برای ساماندهی و سازماندهی و رونق این بخش انجام دهند.
تدبیر دولت نهم و ملزم کردن بانک ها در استفاده از صنایع دستی در جوایز بانکی و قرعه کشی حساب های قرض الحسنه از موارد پسندیده ای است که به رونق این بخش کمک می کند و لازم است از موارد این گونه در تدابیر مسوولان در این بخش بیشتر شاهد باشیم تا صنایع دستی مان مهجور نماند.
صنایع دستی از جمله ،گلیم، فرش، گبه، شیشه گری، منبت کاری، مینا کاری، سفال، چوب ، چیدمان - تکه چسبانی سه بعدی ،منجوق دوزی،منبت کاری ،کلاژ (نوعی چیدمان) شامل ریز دانه ها ، پارچه ،کاغذ ، عکس ،آشپزی ،باغبانی، خاتم کاری ،فلز کاری،معرق کاری ،سوزن کاری،شماره دوزی ،گل دوزی ،وووووو..... هنرهای زیبا و لطیفی هستند که نوازشگر روح و روان انسانهاست ، با حفظ بازار و رونق صنایع دستی ، آئین فرهنگ ملی کشورمان را غنی و پربار کنیم.

احسان عربی مفرد(پایگاه اطلاع رسانی شرکت سهامی فرش دستباف ایران

هنرمند طراح گليم نقش برجسته در ايلام گفت:

 گليم نقش برجسته تنها با تحول در طرح و نقش زنده مي‌ماند.

"ياسر بابايي" روز يكشنبه در گفت و گو با خبرنگار ايرنا بيان كرد: گليم نقش برجسته ايلام اكنون با طرحهاي كهنه و قديمي در سراشيبي تكرار و فراموش شدگي قرار گرفته و نيازمند نگاهي تازه در طرح و نقش منطبق با نيازهاي روز بازار است.

وي افزود: نبود نگاه علمي و آكادميك به طرح و نقش گليم و بافت آن سبب شده تا كيفيت اين كالاي جهاني ركود يافته و همچون فرش بايد انقلابي در طرح و نقش اين گليم رخ دهد.

وي تصريح كرد: نيازهاي روز بازار و سليقه خريداران جهان مدرن ايجاب مي كند با تربيت نيروي تخصصي در زمينه طراحي گليم نقش برجسته اين بافته خود را با شرايط نوين بازار وفق دهد.

بابايي بافت گليم با طرحهاي تكراري و قديمي مانند لچك ترنج، گلداني، هندسي و شكسته را سبب از دست رفتن بازار اين محصول دانست و اظهار داشت:
خريدار امروزي مشتاق ديدن گليمهاي با طرحها و نقوش مدرن و امروزي و متكي بر اصالت است كه بايد زمينه براي توليد انبوه اين گليمها مهيا شود.

وي افزود: در اين راستا اكنون تلاشهايي از سوي معدود طراح تخصصي گليم نقش برجسته در ايلام صورت گرفته اما طراحي نقشهاي جديد نيازمند حمايت مالي مسوولان صنايع دستي است.

وي آموزش طراحي گليم نقش برجسته در استان، برگزاري دوره‌هاي آموزشي و انجام كارهاي پژوهشي در اين زمينه را خواستار شد و افزود: حفظ جايگاه جهاني گليم نقش برجسته استان ايلام نيازمند تربيت طراح است و با تلاش يك يا دو نفر اين مهم ممكن نمي‌شود.

اين هنرمند ايلامي با اشاره به برگزاري چند دوره آموزشي "طراحي نوين گليم نقش برجسته" از سوي معاونت صنايع دستي ايلام خواستار ادامه اين روند شد.

به گفته وي، اكنون گليمهايي با نقشهاي شكارگاهي، پرسپوليس، آيه‌اي، قوبا و مواردي از اين دست به عنوان طرحهايي ابتكاري دردست بافت است كه مي‌تواند با ورود به بازار ظرفيتهاي پنهان گليم نقش برجسته ايلام در زمينه طرح و نقش را اشكار كند.

هم‌اكنون در استان ‪ ۶۰۰‬هزار نفري ايلام بيش از سه هزار بافنده گليم نقش برجسته فعال هستند.

آشنای بیشتر با گلیم نقش برجسته(۱)

چه تفاوتی باعث می شود که گلیم نقش برجسته را چیزی جدای فرش برجسته با زمینه گلیم بدانیم؟

در تعریف گلیم نقش برجسته باید گفت: گلیم نقش برجسته بافه ای ترکیبی از گلیم ساده با پودگذاری افقی و قالی با رجشمار 25 تا 30 در متن گلیم می باشد. اما برای آنکه این تعریف با فرشهای برجسته با زمینه گلیم یکی فرض نشود باید گفت که عمده ترین تفاوت این دو بافه در نوع نگرش به مقوله طرح است. بدین صورت که در یک فرش دستباف برجسته با زمینه گلیم ما در نهایت فرشی را با این خصوصیات می بینیم اما در گلیم نقش برجسته اولویت با اصالت و سادگی گلیم است. اگر در فرش برجسته گلیم مجالی برای دیده شدن ندارد و تنها بستری برای برجسته کردن پرزها به حساب می آید... اما در گلیم نقش برجسته اصل بر پایه همنشینی و آمیزش دو جانبه است.

چرا گلیم نقش برجسته را در ردیف صنایع دستی می آوریم؟

در گلیم نقش برجسته یک نوع فضای آوانگارد بومی که عمدتا به خاطر آزادی بافنده ها در انتخاب رنگ آن هم برای نقشه هایی که در طی این سالها بارها بافته شده اند از یکسو و از سوی دیگر سطح پایین بودن تکنیک و بافت ایلام نسبت به شهرهای پایه ای مانند تبریز اصفهان کاشان قم و ... به وجود آمده است و به همین خاطر خلاقیت و بومی گرایی اصیلی به گلیم نقش برجسته راه پیدا کرده. اینها را می گویم به این خاطر که نشان بدهم چرا باید گلیم نقش برجسته را در ردیف صنایع دستی به شمار آورد زیرا همان بومی گرایی و هنجارشکنی صنایع دستی را دارد و مثل تمام صنایع دستی خاص یک منطقه و بدون تقلید است... و به گمانم خاص بودن فاکتور مهمی برای صنایع دستی است. مثل بعضی کفشهای چوبی دست تراش که به گمانم فقط در هلند تولید بشوند.

اما اکنون در خیلی جاهای کشور گلیم نقش برجسته تولید می شود و حتا دیده می شود که از خمین در خبرگزاریها به عنوان زادگاه گلیم نقش برجسته نام می برند و این هنر/صنعت را مختص به خود می دانند!..

اما من به شما می گویم که هیچ فرعی برابر با اصل نمی شود. شاید در خیلی از جاها به این هنر/صنعت پرداخته می شود اما هر چه که هست زادگاه این هنر روستاهای ایلام و یک خانم روستایی با نام سحر چلنگر است. و باید این را هم اضافه کنم که این اصلا مهم نیست که چشمه از کجا جاری می شود مهم این است که جاری باشد و همه با آن دست و صورت بشویند. اگر در خیلی از جاها با شرایط بومی و فرهنگی خودشان گلیم نقش برجسته تولید کنند این هنر/صنعت رونق بیشتری خواهد گرفت و به سبد خرید محصولات صنایع دستی ایران اضافه خواهد شد و این به نفع همه است: هم تولیدکننده اراکی... هم تولیدکننده ایلامی و هم مسوولان صنایع دستی که آمارهای بهتری برای ارائه داشته باشند.

تعریف بافنده گلیم نقش برجسته

گلیم باف حرفه ای کسی است که تاریخچه گلیم، مواد اولیه گلیم بافی ، اصطلاحات رایج درگلیم، انواع دستگاه گلیم بافی ، انواع نقشه گلیم و ابزار بافت را بشناسد و از عهده چله کشی ، کوجی بندی ، نصب شمشیرک و هاف ، زنجیره بافی، گونی بافی، گره زدن ، شیرازه بافی ، پود گذاری و بافت قالی بر زمینه گلیم و جداسازی گلیم نقش برجسته از دار... درست به اندازه یک قالی باف و با همان دقت و ظرافت برآید . و در کنار تمام اینها نکات ایمنی و بهداشتی را اعم از عمومی و انفرادی رعایت کند.

نمونه وظایف

توانایی رعایت نکات ایمنی و بهداشتی در کارگاه و پیشگیری از حوادث
آشنایی با ایمنی و بهداشت محیط کارگاه ، نور ، رطوبت ،تهویه مطبوع کفپوش مناسب ، موارد دیگر
آشنایی با ایمنی و بهداشت در استفاده از ابزار و مواد اولیه
آشنایی با ایمنی و بهداشت گلیم بافی

طرز نشستن روی نیمکت(الوار) جهت پیشگیری از بیماریها
استفاده از ماسک دهان و لباس کار مناسب
آشنایی با ایمنی و بهداشت و مراقبت از گلیم در برابر نور و رطوبت و حشرات موذی و موارد دیگر
آشنایی با اصول دستگاه گلیم بافی
نقشه خوانی

آشنایی با انواع نقشه های متداول
آشنایی با انواع نقشه از نظر اجزا ،نقشه های سراسری ،نقشه های واگیره و...
شناسایی اصول شناخت انواع نقشه گلیم
توانایی چله کشی
آشنایی با آماده سازی دار
آشنایی با دار مناسب
آشنایی با روش تشخیص مواد (پشم، پنبه، ابریشم) طبیعی از مصنوعی
شناسایی اصول تشخیص مواد طبیعی از مصنوعی
آشنایی با انواع رنگهای مصرفی برای مواد اولیه ،رنگ های طبیعی، رنگ های شیمیایی ومصنوعی

شناسایی اصول تشخیص و انتخاب مواد اولیه متناسب با رج شمار گلیم
توانایی تشخیص انواع گلیم ازیکدیگر
آشنایی با اصطلاحات و مفاهیم رایج درگلیم بافی
واحد اندازه گیری (ذرع، چارک، گره ذرعی)،رج و رجشمار
اجزا و بخشهای مختلف یک گلیم

توانایی شناخت تاریخچه گلیم نقش برجسته

توانایی تشخیص و انتخاب مواد اولیه مصرفی
آشنایی با مواد اولیه مصرفی ،الیاف مصنوعی ،پشم ،پنبه، ابریشم
آشنایی با خصوصیات فیزیکی پشم
آشنایی با انواع پشم و کاربرد آنها ،زنده و مرده ،گرده شور و ناشور،سفید و الوان

کتب آموزشی
عکس یا اسلاید
الیاف طبیعی (پشم، پنبه، ابریشم)
الیاف مصنوعی
رنگهای طبیعی
رنگهای شیمیایی
ترازوی دقیق
عکس از مواد اولیه
جدول تناسب مواد اولیه با رجشمار

نقشه گلیم
دار مناسب جهت بافت گلیم
نخ مناسب جهت چله کشی
سانتیمتر
روپوش کار
ماسک دهان
کپسول آتش نشانی
جعبه کمکهای اولیه
تصاویر آموزشی ایمنی و بهداشت

شرایط ارتقاء شغل

شرایط ارتقاء شغل گلیم بافی به سرعت بالای دستان و کیفیت فوق العاده گلیم و ابتکاراتی که در حین انجام کار خلق می کند و به پشتکار وی بستگی دارد. حقوق یک گلیم باف به کیفیت و سرعت کار و تجربه وی باز می گردد.

ویژگی های شخصیتی

در گلیم بافی شرایط بسیار ویژه و حساس است. حوصله فراوان، چشمان بسیار سالم، دستانی هنرمند ، دقتی توام با سرعت در کار و زدن گره های محکم بسیار حائز اهمیت است. اگر بخواهیم فقط به شخص گلیم باف بپردازیم باید بگوییم مهمترین مسائلی که شخص باید داشته باشد همانهایی است که در بالا اشاره شد و البته نقشه خوانی گلیم بافها نیز در کیفیت نهایی کار بسیار سهیم است.